بیماری دم خوره و (گندیدگی باله‌ها)

در مرحله ابتدایی، در لبه خارجی باله‌های شنا خطی سفید ایجاد می‌شود که رفته‌رفته به سمت قاعده باله پیش رفته و قسمت‌هایی از لبه‌های خارجی باله‌های شنا را از بین می‌برد. در ادامه بیماری دم خوره، قسمت‌هایی از باله‌ها از بین رفته و شعاع‌ها سخت می‌گردد، سرانجام خود عامل، نوعی میکروب است از بین می‌رود ولی زخمی باقی می‌ماند که می‌تواند مورد هجوم قارچ‌ها قرار گیرد که در آن صورت تا مرگ ماهی هم می‌تواند پیش رود. البته می‌توانید با ایجاد شرایط بهداشتی و کاملاً مناسب برای ماهیان و داشتن یک رژیم غذایی مقوی برای آنها، از گندیدگی باله‌ها جلوگیری نمایید. در آن صورت رفع بیماری دم خوره بسیار آسان خواهد بود. لیکن در صورت عدم ایجاد شرایط بهداشتی و رژیم غذایی مناسب، ماهیان شما ضعیف شده و آسیب‌پذیری بیشتری در مقابل بیماری خواهند داشت. در این حالت علاوه بر ایجاد شرایط مناسب، ناچار به استفاده از روش درمانی ویژه‌ای نیز خواهید بود.
* معالجه توسط نیتروفورانش
- کاربرد: درمان کدری و عفونت و گندیدگی باله‌ها، عفونت‌های باکتریزای سطحی، عفونت کلیه‌ها و دیگر اندام‌های داخلی، پیش‌گیری از ابتلا به آب آوردگی شکم. پس از انتقال ماهیان بیمار به مخزن قرنطینه جهت پیش‌گیری از ابتلای سایر ماهیان، «نیتروفورانش» استفاده می‌شود.
- استسقاء عفونی (تجمع مایعات در بدن یا آب‌آوردگی شکم): با تجمع مایعات در محوطه شکمی، بیرون‌زدگی فلس‌ها و خونریزی‌های کوچک زیر جلدی در باله‌ها همراه بوده و به منظور درمان این بیماری از غوطه‌وری به مدت دو دقیقه در پنج قسمت در یک میلیون محلول پرمنگنات پتاسیم استفاده می‌گردد.
- بیماری چشمی: قرنیه چشمی پر خون شده و بعد مات می‌گردد و کره چشمی تخریب می‌شود. راه درمان این بیماری استفاده از حمام 8 تا 10 میلی گرم در لیتر از محلول «کلرومیستین» در مدت یک ساعت در طول 2 تا 3 روز می‌باشد.
* بیماری‌های قارچی
- بیماری کپک آبی: عفونت قارچی معمولاً توام با عفونت ثانویه در اثر انگل‌ها، باکتری‌ها و صدمات مکانیکی و یا تعمیرات ناگهانی درجه حرارت آب حاصل می‌گردد. این بیماری که «کپک آبی» یا «ساپرولیگنیازیس» نام دارد بعد از زخم‌های پوستی حاصل شده و همراه با رشته‌های پنبه‌ای شکل سفید رنگی نمودار می‌گردد. به منظور درمان آن از غوطه‌وری به مدت 3 ثانیه در غلظت 1 در 10000 از محلول مالاشیت گرین استفاده می‌شود. لازم به ذکر است به علت اثرات سرطان‌زایی این ماده مصرف آن در ماهیان پرورشی توصیه نمی‌شود ولی در ماهیان زینتی مصرف آن بلامانع است. همچنین می‌توان برای درمان از محلول نمک معمولی سه درصد به مدت 5 تا 10 دقیقه و یا محلول پرمنگنات پتاسیم با غلظت 1 در 1000 استفاده کرد.
* بیماری حاصل از تک یاخته‌ای‌ها
- پروتوزوئرها
ایکتیوفتیروس مولتی فیلیس: سبب ایجاد بیماری لکه سفید می‌شود که همراه با سیست‌های سفید کوچکی به قطر یک میلی‌متر روی پوست، آبشش‌ها و باله‌ها می‌باشد و خارش و تنفس سریع و بی‌اشتهایی در ماهی نمودار شده که برای درمان آنها از حمام 5 روزه محلول متیلن بلو در غلظت 2 میلی‌گرم در لیتر و یا از محلول فرمالین به صورت غوطه‌وری در غلظت 1 در 15000 به مدت یک ساعت در طول 7 تا 10 روز استفاده می‌شود.
اسپورزوا: ایجاد بیماری کوکسیدوز دانه‌ای را می‌کند که همراه با بروز لکه‌های شیری رنگ کوچکی در حد 1 تا 2 میلی‌متر در پوشش روده می‌باشد و برای درمان از تزریق «صفاقلی» با یک میلی‌متر از محلول 1درصد از ترکیبات آرسنیکی استفاده می‌شود.
کاستیا: سبب بروز بیماری کاستیازیس می‌شود که پوشش آبی رنگی روی پوست به صورت لکه‌های نامنظم پدیدار شده و راه درمانی آن حمام 3درصدی نمک معمولی و یا محلول 1 در 2500 از فرمالین در مدت 10 دقیقه می‌باشد.
کورک انگلی: جوش‌های بزرگی با اندازه‌های متفاوت (به اندازه یک مهره کوچک تا اندازه تخم مرغ) بر روی بخش‌هایی از بدن را حاصل می‌کند و راه درمانی آن حمام 3درصدی از نمک معمولی و یا محلول 1 در 2500 از فرمالین به مدت 10 دقیقه می‌باشد.
میکسوسوما سربرالیس: ایجاد بیماری چرخش را می‌کند که با انحنای دمی و تغییر محوطه دهان و ایجاد لکه‌های سیاه در دم ماهی همراه است و راه درمانی ندارد و می‌بایست به منظور ضد عفونی استخر از آهک زنده به میزان دو تن در هکتار استفاده شده و همه ماهیان مبتلا نابود گردند.
- انگل‌های کرمی شکل (ترماتودها)
ژیروداکتیلوس: انگلی که سبب شنای غیرطبیعی و کمرنگی پوست و ریزش فلس و بلند شدن پوست می‌گردد. برای درمان از غوطه‌وری در محلول 5 درصدی از نمک معمولی و یا محلول 1 در 5000 فرمالین به مدت پنج دقیقه استفاده می‌شود.
داکتیلوژیروس: انگلی که سبب شنای غیرطبیعی با برآمدگی‌های غیرطبیعی در آبشش‌ها و خونریزی آبشش می‌شود و راه درمانی آن مشابه ژیروداکتیلوس غوطه ‌وری در محلول 5 درصدی از نمک معمولی و یا محلول 1 در 5000 از فرمالین به مدت 5 دقیقه می‌باشد.
دیپلوستوموم: سبب بیماری کوری انگلی می‌شود و به شکل برآمدگی‌های کوچک سیاهی در حد 1 تا 5 میلی‌متر در پوست و بروز تیرگی چشم نمودار می‌گردد. درمان با غوطه‌وری در محلول 3 در 100.000 از اسید پیکریک در مدت یک ساعت و یا استفاده از «دی آن بوتیل اکسید قلع» به میزان 250 میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم ماهی می‌باشد.
- کرم‌های نواری پهن (سستودها)
لیگولا: این انگل سبب کمی تحرک ماهی و متورم شدن قسمت‌هایی از کانال غذایی یا مسدودیت کامل توسط سیست‌های سستودی می‌گردد و راه درمانی غوطه‌وری در محلول 3 در 100.000 از اسید پیکریک در مدت یک ساعت و یا استفاده از «دی آن بوتیل اکسید قلع» به میزان 250 میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم ماهی می‌باشد.
- کرم‌های نخی (نماتودها)
فیلومترا: این انگل سبب کمی تحرک ماهی و متورم شدن قسمت‌هایی از کانال غذایی یا مسدودیت کامل توسط این کرم‌های گرد می‌گردد و راه درمانی غوطه‌وری در محلول 3 در 100.000 از اسید پیکریک در مدت یک ساعت و یا استفاده از «دی آن بوتیل اکسید قلع» به میزان 250 میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم ماهی می‌باشد.
کامالانوس: با کمی تحرک و تحلیل شکم و پریدگی رنگ و انهنا در قسمت قدامی ستون مهره‌ها همراه است و راه درمانی غوطه‌وری غوطه‌وری در محلول 3 در 100.000 از اسید پیکریک در مدت یک ساعت و یا استفاده از «دی آن بوتیل اکسید قلع» به میزان 250 میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم ماهی می‌باشد.
- آکناتوسفال (کرم سرخاردار)
که سبب کمی تحرک ماهی شده و در انتهای خلفی روده جایگزین شده و چشم‌ها هم بیرون زده می‌شود. و راه درمانی غوطه‌وری در محلول 3 در 100.000 از اسید پیکریک در مدت یک ساعت و یا استفاده از «دی آن بوتیل اکسید قلع» به میزان 250 میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم ماهی می‌باشد.
- هیرودینا (زالوی انگلی)
به دلیل تغذیه این انگل از خون میزبان، ماهی میزبان دچار تحرک غیرعادی می‌شود. به منظور درمان از غوطه‌وری در حمام 1 در 1000 از محلول اسیداستیک استفاده می‌شود.
- سخت‌پوستان انگلی (کپه‌پودها)
آرگولوس: جانوری خرچنگ مانند است که سبب ریزش فلس‌ها و ایجاد لکه‌های قرمز و آسیب به آبشش‌ها می‌شود و راه درمانی آن درمان 5/0 تا 1 ساعته با محلول 500 میلی‌گرم در لیتر از فرمالین و برداشتن مکانیکی این انگل‌ها توسط انبرک‌ها و بعد قرار دادن ماهی‌ها در محلول پرمنگنات پتاسیم در مدت 2 تا 3 دقیقه می‌باشد همچنین برای درمان این انگل از حمام 1 در 1000 اسیداستیک در مدت 5 دقیقه و یا محلول 1 درصدی از نمک معمولی در مدت 1 ساعت استفاده می‌شود و به منظور استریل کردن استخر از لیندن به میزان 8 میلی‌لیتر به ازای هر 1000 لیتر آب استفاده می‌شود.
کرم قلاب‌دار لرنه آ: در عضلات ماهی فرو رفته و از پوست ماهی آویزان می‌گردد و در ماهی‌های کوچک از پوست و عضلات رد شده و وارد اندام‌های داخلی مثل کبد می‌گردد. درمان مشابه آرگولوس می‌باشد.
* بیماری‌های ناشی از عوامل محیطی
- خفگی
در اثر کمبود اکسیژنی حاصل شده (زیر میلی‌گرم در لیتر) و ماهی به سطح آب آمده و تنفس سریع دارد و راه حل مناسب، افزایش میزان هوادهی و کاهش تراکم ماهی و کاهش درجه حرارت در آکواریوم‌ها رعایت فاصله مناسب از منابع حرارتی می‌باشد.
- بیماری تغذیه‌ای
این بیماری که به دلیل نبود غذا و یا جیره غذائی نامتعادل ایجاد می‌شود که به فرو رفتگی شکم و بی‌اشتهائی و ساییدگی باله‌ها و رشد ضعیف و سستی و بی‌حالی همراه است. راه حل مناسب استفاده از جیره متعادل و کافی و استفاده از غذای رنده در تغذیه و افزودن مولتی ویتامین و مواد کمکی به جیره غذائی می‌باشد.
- اسیدی شدن آب
در اثر کاهش pH به زیر 5/6 حاصل می‌گردد. ماهی دارای شنای غیرطبیعی است به طوری که در مسیری کوتاه شنا کرده و سپس متوقف می‌شود و نیز ماهی به سطح آب آمده و هوا را می‌بلعد و «موکوس» زیاد در آبشش ترشح می‌شود و نقاط سفید و خاکستری در سر پدیدار شده و سستی و بی‌حالی و تنفس سریع و خونریزی‌‌های نقطه‌ای زیر جلدی حاصل می‌گردد. راه حل مناسب کنترل میزان pH و بالا بردن آن از طریق افزودن محلول آهک به آب می‌باشد.
- قلیایی شدن آب
در اثر افزایش pH به بالاتر از 4/8 حاصل می‌گردد که با خوردگی باله‌ها و تغییر رنگ قهوه‌ای در آبشش‌ها و نداشتن تعادل و بروز نقاط سفید خاکستری در اطراف سر و موکوس زیاد پوستی و نیز خونریزی نقطه‌ای زیر جلدی همراه است و راه حل مناسب تعویض قسمتی از آب می‌باشد و اگر pH آب مصرفی بالاست از آب ذخیره استفاده گردد.
- ضربه
در اثر استرس حمل و نقل و دستکاری ماهی و برخورد با اشیا و ... حاصل گردیده که با بی‌اشتهائی و از بین رفتن شعاع باله‌ها و تیرگی کامل باله‌ها و تیرگی قرنیه و جراحت روی بدن و خونریزی چشمی و سستی و بی‌حالی و ریزش فلس‌ها و ماندن در کف آب همراه است و درمان به نوع ضربه بستگی دارد اما می‌بایست معرفی ماهی جدید به مکان جدید، شب هنگام و هنگام حضور سایه باشد و کاهش میزان تراکم ماهی در یک آکواریوم یا مخزن هم یک اصل مهم است.
- مسمومیت آمونیاکی
به دلیل وجود لاشه‌های تجمع یافته در کف استخر و اختلال در کارکرد صافی‌های زیستی و غذادهی بیش از حد، این نوع مسمومیت ایجاد می‌شود که به شنای غیرطبیعی ماهی و تنفس در سطح آب و خوردگی باله و پرش ماهی و سستی و بی‌حالی و باز بودن دهان و سرپوش آبششی در ماهی و ترشح موکوس زیاد پوستی حاصل می‌شود. رفع این مسمومیت با کاهش میزان pH و تعویض آب و استفاده از «زئولیت[1]» در سیستم مدار بسته و آکواریوم‌ها برای اصلاح وضعیت آمونیاکی توصیه می‌گردد.
- مسمومیت با دی اکسید کربن
در pH کم‌تر از 5/6 و اکسیژن کم‌تر از 6 و دی اکسید کربن بیشتر از 60 میلی‌گرم در لیتر این مسمومیت حاصل می‌گردد. بی‌اشتهائی و به پهلو افتادن ماهی و سستی و بی‌حالی و کندی تنفس در ماهیان دیده می‌شود و برای جلوگیری از این مسمومیت می‌توان در قلیائیت پایین آب از مواد بافری استفاده کرد.
- مسمومیت با کلر
در میزان کلربیشتر از 5/0 میلی‌گرم در لیتر حاصل می‌شود که ماهی برای تنفس به سطح آب آمده و با کمرنگی ماهی و نداشتن تعادل و رنگ پریدگی آبشش‌ها و تنفس آهسته و گود افتادگی چشم‌ها همراه است و می‌بایست از تعدیل کردن آب و مواد خنثی کننده کلر (تیوسولفات سدیم) استفاده گردد، پس به منظور جلوگیری از بروز بیماری‌های متنوع در ماهیان می‌بایست آب و غذای عاری از عوامل عفونی را فراهم ساخته و در همه زمینه‌ها بهداشت را رعایت کرده و اصول درست در جابجایی ماهیان را رعایت کرده و ماهیان را مورد بررسی‌های منظم قرار داده و از ایجاد استرس در ماهیان جلوگیری کرده تا بتوان از ایجاد این نوع از بیماری‌های عنوان شده و یا هر نوع از بیماری دیگر پیشگیری کنیم.